"Enter"a basıp içeriğe geçin

Fonetik (Olaylar) Ders Özeti ve Ders Notları Özeti

Fonetik (Olaylar) Ders Özeti ve Ders Notları Özeti

ses bilgisi

Her dilde olduğu gibi bizim dilimizde de sesler ünlüler ve ünsüzler olarak iki grupta incelenir. Tek kelimeyle, ünlüler arasında olduğu gibi ünsüzler arasında da bazı özellikler, hatta ünlüler ve ünsüzler arasında bazı özellikler vardır. Bunları belirli başlıklar altında inceleyelim.

Büyük ünlülerin tutarlılığı

Türkçede sekiz ünlü vardır. Onlar kim a, ben, x, sen kalın, e, ben, ö, ü O zayıf. Bir kelimede kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerden sonra ince ünlülerin kullanılması kuralına ana ünlü ünsüzü denir.

Örneğin;

“Öğretmen” kelimesi tüm sesli harfler ince olduğu için kurala uyar ve “a” kalın ve “e” ince bir sesli harf olduğu için “asker” kelimesi kurala uymaz.

Üniversite sınavlarında henüz konuyla ilgili soru sorulmadı.

Küçük ünlü uyum

Düz sesli harflerin ardından düz sesli harflerin gelmesi ve yuvarlak sesli harflerin ardından düz sesli harflerin -geniş veya dar- yuvarlak gelmesi kuralıdır. Kısaca bu kurala göre;

bir, ben

e, ben

s

s

bir, ben

e, ben

a, i, e, i ünlüleri birbirini takip edebilir.

o, ö, u, ü’den sonra u, ü, a, e ünlüleri gelir.

Bunda şüphe olmadığı için çok değinmiyoruz.

dengeli yakınlık

Dilimizde ünsüzler sert ve yumuşak olmak üzere iki gruba ayrılır.

zor ünlüler “ç, f, t, h, s, k, p, ş” ünsüzler. Geri kalanlar yumuşak ünsüzlerdir.

Bir kelime güçlü bir ünsüzle bitiyorsa ve ardından ünsüzle başlayan bir ek geliyorsa, ekin başındaki ünsüz sertleşir. Buna statik yakınsama denir. Elbette bu benzerlik sert ve yumuşak formdaki seslerde sorgulanmaktadır. Bu özelliği dört seste görüyoruz;

s

¯

B

c,

¯

c

R

¯

doktor

K

¯

İyi oyun)

¾®

¾®

zor ünsüzler

Yumuşak ünsüzler


Bu kuralı somutlaştıralım:

“kitap” Bir kelimenin sonundaki ‘p’ sesi zor. Bu kelimeye ‘in’ ekini eklersek, “bu kitapta” Kelime oluşur. Bu durumda ekin başındaki “d” sesi iki sesli olduğu için kelimedeki ünsüz yakınlığına aykırı bir durum görülmektedir. Uyulması gereken kural için “d” sesinin sert olması gerekir. Bunun zor kısmı yukarıda da açıkladığımız gibi “t” dir. Yani zemin “bu kitapta” olacak.

okuldan

dışarı cı

araba cin

alma

®

®

®

®

okuldan

balıkçı adam

Senin dünyan

alma

ağaçtan

Anket

Seçimi seçin

Kaçmak

®

®

®

®

ağaçtan

Anket

belirgin

hayatta kaldı

Yukarıdaki kelimelerde, eklerin kelimeye nasıl oturduğunu görebilirsiniz. Birinci gruptaki sözcüklerde yumuşak ünsüzle biten sözcüklerde ek değişmemiş, ikinci gruptaki sert ünsüzlerde ise sertleşmiştir.

Bu sadece tahliye tapaları için değil aynı zamanda üretim tesisleri için de geçerlidir.

Sayılara eklemeler geldiğinde de aynı şey geçerlidir. Sayı nasıl görünüyorsa, sonek de öyle olmalıdır.

11 dışarı

8.

Beşinci

3 on

Aynı kural özel isimler için de geçerlidir.

Samsun’dan

amin

Sinoptan

Younsta

Dengeli yumuşatma

İki ünlü arasındaki katı ünsüzler yumuşar. Buna “statik değişim” denir. Tabii ki bu özellik sadece yukarıda bahsettiğimiz sert ve yumuşak şekilli sesler için geçerlidir. Bunlar sert ünsüzler p, ç, t, k’dir. Örneğin; “Ağaç” kelimesine -i hal ekini eklersek, kelimenin sonundaki katı ünsüz “ç” yumuşar ve “c” olur; Yani “ağaç” olarak yazılır.

dolap

Çekiç

kanat

Gıda

a

e

ben

e

®

®

®

®

dolapta

Çekiç

kanama

akşam yemeği için

(dolaba bakar)

(çekiç için erişilebilir)

(kanat kırık)

(Yemeğe gittim)

Yukarıdaki örneklerde sert ünsüzlerin alçaltıldığı görülmektedir.

Ancak bu kural her kelime için geçerli değildir.

Örneğin;

onun tutumu kanıt mı. “

Cümledeki altı çizili kelimedeki katı ünsüz “t” iki sesli harf arasında olmasına rağmen yumuşatılmamıştır.

Hangi kelimede bu hafifletme olacak ve hangileri belirli bir kuralla ilişkilendirilmeyecek. Gerçekten de, bu çoğu tek heceli kelimede değil, bazılarında olur. Bunu kelimenin günlük kullanımlarına bakarak anlayabilirsiniz.

Sadece

sürü

ben

sen

®

®

o yaptı

kemik

(hiçbiri gelmedi)

(çocukların çoğu buradaydı)

Görüldüğü gibi ilkinde bir değişiklik olmazken ikincisinde de böyle oldu.

Arapçadan dilimize çevrilen kelimelerde tutarlı bir değişiklik yoktur ve son hecedeki sesli harf uzun telaffuz edilir.

“Sınavda Hareketli sen seçeceksin.”

Cümledeki altı çizili kelime buna bir örnektir.

Bazı kelimelerde ses iki ünlü arasında olmadığı halde yumuşatılır.

kalp

Sanat

renk

Çimento harcı

ben

ben

ben

ben

®

®

®

®

kalp

Halefiyet

renk

masraflar

(kalp ağrıyor)

(arkana bakma)

(rengi soluk)

(ücret getirmek)

Görüldüğü gibi sert ünsüzler “p, ç, t, k” iki ünlü arasında olmamasına rağmen yumuşatılmıştır. Bazı kelimelerde bu seslerin amansız olduğu görülür.

Örneğin;

“Sonunda başardın harcamak batırılmış. “

Cümlede altı çizili kelimede seyrelme olmamıştır.

Örneğin;

Zonguldak’a Yerleştiklerini duydum.”

Cümledeki altı çizili kelimedeki katı ünsüz “k” yumuşatılmamıştır, ancak okuduğumuzda “Zonguldağa” olarak okumalıyız.

Düşen ses

Sözcük zaten var olmasına rağmen, ekler eklendiğinde bazı sesler düşebilir. Bu azalma hem ünlülerde hem de ünsüzlerde görülür.

ünlü sonbahar

Kelime aslında bir ünlü düşmesidir.

Örneğin;

“Yapraklar çoktan sararmaya başlamıştı.”

Cümledeki orijinal kelime ‘sarı’dır; “-ar-” eki gelince kelimenin sonundaki “ı” harfi düşer.

* * *

Ünlülerin en yaygın kullanımı “hece düşmesi” olarak bilinen kuraldır. Buna göre, bir kelimenin son hecesindeki dar ünlüler, sesli harfle başlayan ek bir kelimeye eklendiğinde düşer. Bu özellik bazı üyelerin isimlerinde, bazı Arapça kelimelerde ve bazı Türkçe fiillerde görülmektedir.

Saabbens

Vebenile

Borsenn

kalpsenile

kaydetmeksenNehir

davetbenİş

kahbens

®

®

ben

ben

sen

Anne

sürgülü

eğim

oluyor

®

®

®

®

®

Sabır tükendi

Akıl (Aklımı sevmeme izin ver)

burun kanaması (burun kanaması)

Kalbim (Kalbimi çaldı)

(çiçekleri savurmak) patlatmak

düşmek (düşen ağaçlar)

aşağı olmak (lanet)

Örneğin;

“Kahvaltı için hazırlan.”

Cümledeki altı çizili kelime ‘kahvenin altında’ iki kelimenin birleşiminden oluşurken, ‘kahve’ kelimesinde ‘e’ harfi atlanmıştır.

hafif azalma

Aslında kelimedeki ünsüz, ek eklendiğinde düşer.

genç

¯

büyük

¯

genç

Kontrol

®

®

küçük boy

büyüyecek

Örneklerde kelimelerin sonundaki ‘k’ ünsüzlerinin düştüğü görülmektedir.

ses üretimi

Sözcük fiilen eklenmediğinde değil, ek eklendiğinde ortaya çıkan seslerdir.

gençler

¯

a

¯

bu

¯

Fiyatı nedir

Fiyatı nedir

çıkış

®

®

®

küçük

Sadece

bir miktar

Ünlü türetme örneklerde gösterilmiştir. Buna benzer kelimeler de var. Bunlar ‘öpmek, gülümsemek’ gibi fiillerden türetilen kelimelerdir. Ancak “-cik” eki isimlerden yeni kelimeler türetebilir. Fiil kökenli bu kelimelerin ‘ş’ sesi düşürülerek ‘öp, gülümse – biraz’ gibi kelimelerden oluştuğunu söylemek daha mantıklı olacaktır. Dolayısıyla bu kelimelerin bir türevi olduğunu söylemek doğru olmaz.

Bazen ünsüzler de kelimelerden türetilebilir. Arapçadan dilimize aktarılan his, af, zan gibi kelimeler ek veya yardımcı fiil aldığında sondaki ünsüzler eşlenir.

onun için

İtibaren

yapacağım

yapmak

yapmak

yapmak

®

®

®

hissetmek

affetmek

sanırım

Bu örneklerde gösterilmiştir. Burada kelimenin Arapçadaki asıl şeklinin ortaya çıktığını ve fonetik bir türemiş olmadığını söyleyebiliriz. Ancak kelimeler Türkçe dilbilgisine göre analiz edildiğinden bu durum etimolojik olarak kabul edilmiştir.

ünlü sözleşme

Sözcük sonundaki geniş ünlüler (a, e), özellikle “-yor” ekinin daraltıcı özelliğinden dolayı daralarak ı, i, u, ü gibi dar ünlülere dönüşür. Buna sesli harf daralması denir.

bek = e-

Sakin = A-

özledim = e-

olacak = a-

Sen

Sen

Sen

Sen

®

®

®

®

bekle = tir

kalmak = hayır

özlü = tir

sol = yorgun

Örnekler bu daralmayı göstermektedir. “-yor” dışında herhangi bir soyadı veya ses için küçültme özelliği yoktur. Ancak “de-, ye-” tek heceli fiiller, kendisinden sonra gelen “y” sesi nedeniyle daha dar hale gelebilir.

İtibaren

İtibaren

İtibaren

Sen

damarlar

içinde

®

®

®

o diyor

söylemek

Bunu kim söyledi

siz

siz

siz

®

®

®

Yemek yemek

yiyerek

yiyen

Ancak bazen darlık olmayabilir.

Sigorta harfleri (koruyucu ünsüzler)

Türkçe kurallarına göre iki ünlü bir kelimede birleştirilemez. Füzyon karakteri eklenir. Türkçede dört birleşik harf vardır: ş, s, n, y.

Bu kullanımların her biri özeldir.

Füzyon konuşması:

İki CA, altı ve yedi SA

mektup fitil s

Görevi gereği kelimede daha çok isim tamlamalarında karşımıza çıkar.

bebek odası

balık suyu kokusu

Ancak “su” ve “ne” kelimeleri bu kurala uymaz:

Yemeğin suyu yok.

Çocuğunuzun nesi var?

Örneklerde olduğu gibi

n kaynaşık harf:

ona haber ver

Bunu biliyoruz.

Çocuğun kitabını aldılar.

Fakirin evini yıktılar.

Ocak kapağı düşüyor.

Yılın sonu geldi.

Şehir çok sıcak.

iplik harfi y:

Yukarıdaki kuralların dışında kalan her yerde “y” harfi kullanılır.

odaya girdim

Soğuk algınlığı ile uyandım.

Ağlama anını biliyorum.

Füzyon harfleri aslında iki sesli harf arasında kullanılır. Ancak bazen iki ünlü arasına gelmese de kullanılır.

Özellikle sesli harfle biten bir sözcüğe “ile, vardı, imiş, eğer” gibi sözcükler eklenince baştaki “i” ünlüsü düşer ve yerine “y” birleşik sesi gelir.

bir silgi

soba

a kadar

kısa

tamamlandı

ile birlikte

ile birlikte

ben … idim

o

eğer

®

®

®

®

®

bir silgi ile

sobanın yanında

O hastaydı

O kısaydı

eğer biterse

Örneklerde görüldüğü gibi “y” harfi iki ünlü arasında değildir.

Bu durum “n” füzyon harfinde de görülmektedir. Zamirlerden sonra durum eki geldiğinde zaruri olmadığı halde bu harf bulunur.

Örneğin;

ondan Bunu asla beklemezdim.”

Cümledeki altı çizili kelimede kaynaşık ‘n’ harfi iki ünlü arasında değildir.

Olama

Ünlü ile başlayan bir kelime ünlü ile biten bir kelimeden sonra gelirse iki kelime birleştirilerek okunur. bu Bilim insanları o aradı.

bakkaldan EkimK aBen idim.

Cümlede âlimler iki yerde yapılmıştır. Sözcükler arasında noktalama işaretleri varsa, âlimlerin işi bitmiş sayılmaz.

Kaynak:www.derszamani.net

Diğer gönderilerimize göz at

[wpcin-random-posts]

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

                                                                                                                                                                                                                                   .
istanbul escort deneme bonusu veren siteleruetds masal oku
panel çit instagram takipçi satın al Sohbet odaları Sohbet sitesi kamera sistemleri Borç Transfer Kredisi kaynak makinası tenis kursu fiyatları